Om het bestaan op onze compound wat te verlichten, heeft mijn vrouw zich aangemeld voor Instagram om te kijken wat er te doen valt in deze hoofdstedelijke infrastructurele chaos, ooit gesticht in de 15e eeuw door de herder ‘Bucur’, letterlijk vertaald ‘vreugde’. (De lezer kan de ironie even laten voor wat ze is.) We kunnen kiezen: een herfstfestijn met pompoenen, een conferentie over edelstenen, een roeiwedstrijd op de Dâmbovița of een autorace in de stad. Je moet je kanalen weten om je vertier te vinden. Google geeft geen zoekresultaten bij ‘evenementen in Boekarest vandaag’ en ook ‘what to do in Bucharest’ biedt geen soelaas. Dus dan maar Instagram en … op naar de stad.  

We nemen eerst een kijkje in de iconische boekhandel Cărturești Verona waar ik als achtergrondinformatie voor het personage Peet Grigorescu, over wie ik eerder schreef en zal publiceren, een boek met de memoires van Ana Blandiana koop. Ik neem gelijk haar verzamelde gedichten mee. Ana Blandiana werd in de jaren tachtig zwaar gecensureerd en geïntimideerd door hielenlikkers van het regime. Ze kreeg een publicatieverbod toen ze van Ceaușescu een karikatuur had gemaakt in de gedaante van de kater Arpagic (zilveruitje). De arrogante, gewichtige en bazige houding van het katje werd door lezers gezien als een humoristische en scherpe parodie op de Roemeense dictator. Arpagic gedroeg zich in haar moestuin als een Ceaușescu. Haar boek werd binnen enkele uren uit de boekhandel gehaald en er werd bevel gegeven haar boeken uit de bibliotheek te verwijderen. Het verbod ging gepaard met het afsluiten van haar telefoon, het onderscheppen van haar post en het bewaken van haar huis door de Securitate, tot 22 december 1989. 

In een poging vanuit sector 1 de Armeense wijk in te lopen, worden we gestrikt door het bord ‘Welcome’ bij de Anglicaanse kerk, een opvallend roodbruine bakstenen gebouw ontworpen door de Roemeense architect Victor Ștefănescu in een typisch Britse, neogotische Victoriaanse stijl. Het staat er ondanks zijn afmetingen nogal eigenwijs in een knik naar het Grădina Icoanei, De Iconentuin. In de kerk is een rommelmarkt waar allerhande spulletjes worden verkocht om de geestelijkheid draaiende te houden; de moederkerk heeft de geldkraan dichtgedraaid. Ik kan de tweedehandsboeken en de donatie afrekenen via een elektronische betaalmachine. Ze gaan met hun tijd mee.     

Bij de uitgang van de kerk wacht een aantal vrijwilligers mij op, onder wie een aardige, naar later blijkt Roemeense vrouw die in vlekkeloos Brits accent uitlegt dat ook over mij een archief van de Roemeens geheime dienst bestaat, de beruchte Securitate. Pardon? Ik denk dat ik het niet begrijp. Dat ik belangrijk ben, staat buiten kijf, ook al zet mijn vrouw me later op mijn nummer, maar dat hier mijn kortstondige bezoek in de jaren tachtig is vastgelegd in een archief, daar sta ik van te kijken. Ik heb haar net verteld dat ik in 1985 per trein een kortstondig bezoek aan Brașov bracht. Ik had wat verzorgingsproducten meegenomen, waaronder stukjes Fa zeep; ik wist dat de bevolking structureel werd uitgeknepen. Binnen de kortste keer zat mijn coupé vol.  

De komende week zal in het teken staan van een bezoek aan het staatsarchief. In de vakantie die daarop volgt, zullen we op drie zilveruitjes passen. Ik houd mijn hart vast. 

Ik volgde Peet op de voet. Hij veegde zijn voeten op het rieten matje met letters. Ik zal niet zeggen dat het een voorteken was, maar er stond ‘Me’ op. Alsof het universum kenbaar wilde maken dat Peet Grigurescu, docent literatuur aan de universiteit van Boekarest, op deze plek, in dit tijdsbestek, in deze ruimte, constellatie, ter wereld was gekomen om zich een unieke plek toe te eigenen, wat hij deed, probeerde, om daarna als een kaars uit te gaan, door het plots opkomende briesje. Peet liep naar het kraantje en dronk wat water, veegde zijn lippen af en liep op zijn slippers naar het droogrek om te voelen of zijn onderbroeken droog waren. Hij had er drie. 

Zoveel minder vermetel was Peet geworden. Op z’n hoede zou je het kunnen noemen. Je kent het misschien wel, dat overmoedige gevoel dat de wereld aan je voeten ligt, het idee dat je het leven vorm kunt geven, bijna de richting op dirigeert die je zelf wenst, om er dan achter te komen dat dit uiteindelijk resulteert in een wat star geloof, omdat je volhoudt zo te geloven terwijl het leven je al een paar keer teruggefloten heeft, kleine onvoorspelbaarheden, haarscheurtjes in het bestaan. Om uiteindelijk te zwijgen in dat grote gevoel van onvermogen dat als een deus ex machina na het zoveelste levensjaar uit het doosje tevoorschijn komt en je nooit meer verlaat, totdat, als kers op de taart, het licht uitgaat. 

Elke bij bezoekt in zijn leven, dat slechts veertig dagen duurt, 150.000 bloemen. Daarbij produceert hij slechts een theelepeltje honing. 

Op een lentemiddag, na de eerste tekenen van het lichamelijke onheil, lag Peet op de intensive care en volgde hij een verpleger met zijn gezwollen oogleden. Hij had gedroomd van een vuilnisbelt met een stapel wiegjes en kinderbedjes waaruit de fragiele stammen van een aantal berkenboompjes groeiden. Hij had dit beeld eerder waargenomen of gedroomd, maar vanuit een ander perspectief.  

‘En over vele eeuwen heen, laait de koorts die in mij woedt.’ 

De verpleger draaide zich om en keek Peet aan om ruimte te maken voor de tijd, het landschap, iets wat Peet niet kon thuisbrengen. Kennelijk dacht hij dat de man die achter hem lag niet in staat was om iets zinnigs te zeggen.  

‘Niet belangrijk’, reageerde Peet. ‘Ik zie je morgen wel.’ 

Alsof Peet met zijn opmerking een code had gekraakt die toegang gaf tot alles wat alles heimelijk achter zijn gezicht verborgen lag, pakte de verpleger een stoel die bij het raam stond en draaide die naar het bed toe en ging met een zucht zitten. Peet keek een kort moment naar dat donkere gezicht met witte tanden en de iets afhangende ogen, maar al snel herpakte hij zichzelf, hulde zich in zelfschaduwen en voelde het aangetaste masker dat als bodembedekker op zijn gelaat lag. De verpleger woog zijn woorden.   

‘Ik heb nog steeds niet het idee dat ik het aankan. Ik zit nog steeds vast. Dat ik mezelf niet ben. Maar ik moet ermee leren omgaan, want ik moet door met mijn leven. Ik heb veel familieleden verloren, een paar vrienden.’ De ogen van de verpleger volgden zijn gedachten en met zijn rechterhand pakte hij de stijl van het bed vast. Bij sommige woorden knikte hij langzaam. ‘Ik herinner de mensen niet meer, mijn stad. Ik moet blijven schrijven, om alles te kunnen onthouden. Ik ben zo bang dat ik alles vergeet, daarom schrijf ik ‘s nachts. Het ziekenhuis is een vluchtheuvel, een veilige plek voor even, maar ik heb deel aan de donkerte en de onschuld is opgelost. Ze vragen me waar ik vandaan kom, maar wat moet ik zeggen?’  

De ontboezeming van de verpleger in bijna vlekkeloos Nederlands leek volkomen normaal, alsof twee goede vrienden elkaar na jaren weer zagen en de gang van hun stille conversatie spontaan voortzette. De verpleger stond op, raakte even de arm van Peet aan en liep de kamer uit. Het was niet zozeer dat hij hier lag, dat ze hem als een verloren kind zocht in een ziekenhuis, het waren de woorden van de verpleger die hem weer deden zoeken naar haar, zijn dochter, die hem omhelsde en hem wilde laten verdwijnen. Hij deed zijn ogen dicht en dacht aan de liftschaft die met een licht zeuren tot stilstand kwam in het mortuarium.

Von guten Mächten wunderbar geborgen, erwarten wir getrost, was kommen mag.

In de gang knipperde het licht en Peet zag een man in een witte jas staan, witte klompen aan en een groen katoenen hoedje dat wat scheef op zijn hoofd stond. Hij keek even achterom, gaf een knik en liep verder. Peet voelde zijn pols en de onregelmatige hartslag en hoorde het gedempte geluid van water in een kelder klotsen. Geworteld en geborgen in de liefde van God klonk het door het water heen en we zullen haar missen en er was die plots losgezongen leegte waarin hij haar in zijn armen nam en ze samen naar voren liepen en de foto bekeken met dat licht dat van boven kwam.  

De gang naar het ziekenhuis is tergend langzaam, de gang van onmiskenbare desintegratie van geest en lichaam, de ontmanteling van waardigheid, waarin ik, eenmaal plaatsgenomen in de wachtkamer, mijn zelf, die fictieve constante, laat afvoeren als een lam naar de slachtbank, nadat ik eerst nog stuiptrekkend in de tijdelijke veronderstelling verkeer dat het om mijn vacht gaat, totdat mijn hoofd zich definitief overgeeft, mijn denkende en verstandige ik, mijn erudiete ik, schroomvallig, door te denken dat ík daar toch zit, dat ik toch iets bereikt heb, dat ik me kan meten, academisch gezien, met de figuren die me straks zullen onderzoeken, maar uiteindelijk volledig, afhankelijk en teruggebracht tot staatjes, ziektes en medicatie. ‘Kunt u me volgen?’ hoor ik de cardioloog resoluut maar vriendelijk zeggen. Ik heb lang gedacht dat dit metaforisch taalgebruik iets was van literatuurtheoretici, maar het hele leven is sinds Aristoteles doorspekt van beeldspraak en, ook voor hem, de beste manier om vat te krijgen op de weerbarstige werkelijkheid, het lichaam zonder hoofd. Voor me ligt een gekleurde folder van het hart, kindertekening, gescheiden door het tussenschot – ‘dat is het septum, meneer’ – dat het hart in een linker- en rechterhelft verdeelt, met boezems en kamers – ik ga me er nog thuis voelen – die het bloed in de juiste richting pompen. ‘Ik ben zo afhankelijk van die pillen’, hoor ik me nog op de valreep zeggen, meer als opmerking voor mezelf dan als mededeling voor de arts, die trouwens ook al bijna uit zicht is. Maar eenmaal in de gang gekomen, realiseer ik me dat dit verhaal me weer terugbrengt, bij mezelf. 

Geheel onverwachts kwam hij bij me langs. Ik lag op de bank en was in slaap gevallen bij een stom programma op de Roemeense televisie. Ik hoorde eerst de wind en de regen, maar boven dat geluid uit een zacht geklop. Op dit uur en in dit weer zal niemand mij bezoeken, zo dacht ik half slaperig en ik wilde juist opstaan om in de keuken wat thee te halen, maar het kloppen hield aan en was nu luider. Mijn dochter sliep, mijn vrouw was op dienstreis en de deur was al op slot. Schoorvoetend en enigszins verontrust liep ik naar de deur en deed die van het slot. Ik verwachtte regen en een hele rij auto’s. We leven op een compound met twaalf aan elkaar gebouwde maar riante villa’s in Engelse stijl. Voor de de ingang van de ‘gate’ staat een bord met Rafael Little London, wat ik als een voorteken had moeten zien, toen we hier net kwamen wonen. De expats en Roemenen in deze doodlopende straat hebben het bovengemiddeld goed en laten hun huis vergezellen door dure auto’s die pal voor hun en ons huis zijn geparkeerd. De bewoners hebben twee parkeerplekken, de meeste zijn bezet. ‘Men troost ons, zeggend: Gods barmhartigheid reikt verder dan zijn wet.’ Bijbelkennis was een vast onderdeel van de christelijke school waarop ik zat, maar waarom juist nu deze woorden mij te binnen schoten, bij het opendoen van de deur, is mij een raadsel. Ik deed de deur open. Niemand. Er was niemand te zien. U denkt wellicht dat fictie met mij op de loop is gegaan, en u zit er niet zover naast. U denkt dat mijn kinderlijke ziel mijn leeftijd heeft ingehaald, wellicht. Maar nu zag ik niemand. Of ik zag eigenlijk mezelf staan, als buitenstaander. Mijn lichaam had mij verlaten, maar ik stond er nog. Ik ben geenszins aanhanger van het dualistisch materialisme, mocht ik al in de wetenschap verkeren die mij zo’n standpunt zou kunnen opdringen, maar ik zag mezelf toch echt staan, in de deuropening. Het leek alsof ik omgeven was met een andere, veel fijnere stof, noem het de stof van de ziel, waarin ik dacht te verkeren, en tegelijkertijd zag ik mezelf. Het onstoffelijke was omgeven met een fijn soort energie en nu ik begon te wennen aan deze fijnstoffelijkheid zag ik aan de overkant, dicht bij de Bentley van de buurman, een andere figuur staan. Hij maakte bewegingen met zijn arm dat ik moest komen en dat was zo vanzelfsprekend dat ik naar hem toeliep. Ik herkende Sebastiaan.

Iedere schrijver dient een dialoog in zijn verhaal te verwerken, al is het alleen maar ter stimulering van de authenticiteit van het verhaal. Maar Sebastiaan was stil. Zijn aanwezigheid zei genoeg, al kan ik niet goed uitleggen wat ik daarmee bedoel. Het gevoel van authenticiteit van het verhaal moet dan maar van u komen, waarde lezer. 

Sebastiaan deed me niet erg denken aan de Sebastiaan van Mantegna, die in de warme uitstraling van het middagzonlicht staat, noch aan het schilderij van Sodoma dat in het Palazzo Pitti in Florence hangt. Bij Sodoma komt een engel in hemelse lichtstralen aanzweven met in de handen een nimbus die kennelijk voor Sebastiaan bestemd is. De regenplas voor de deur van de buurman kan onmogelijk voor het kleine vijvertje staan, waarin Sebastiaan zijn wonden wast. Nee, Sebastiaan leek toch erg veel op de afbeelding van dat 17e eeuwse Spaanse schilderij van die anonieme meester in het nationaal museum voor schone kunsten in Chişinău. Op een intrigerende achtergrond van nevelige wolken, bossen en silhouetten van gebouwen die zo karakteristiek zijn voor veel schilderijen uit de Renaissance, wringt Sebastiaan zich los, rukt één voor één de pijlen uit zijn dij en zijn borst en werpt hen achter zich in het gras, terwijl hij zijn witte lendedoek ontbindt. Deze Sebastiaan zag ik staan en naar mij wenken. Mannelijk, met de touwen waarmee hij vastgebonden zat nog rond zijn polsen. Toen ik hem dicht genaderd was, herkende ik mijn vriend in Sebastiaan. Dezelfde flegmatische, lome houding, de springerige blik in zijn ogen. Ik gaf hem een hand en volgde hem. We zeiden niets. 

Niet lang erna ging mijn telefoon. Ik stond nog in de deuropening, het regende onophoudelijk. Mijn oudste dochter belde – ik krijg het bijna niet op papier – met het vreselijke nieuws dat mijn vriend die avond was overleden. Een hartstilstand. 

Ze zitten met z’n drieën/ de blauwe grond/ kent geen namen/ hun monden, spleetjes/ wilde haren ogen/ ze zijn niet wie ze zijn/ geworden zijn/ met hun bestaan/ val ik niet samen/ maar dronken van gedachten/ word ik bijna hen.

‘’Je bindt jezelf aan één persoon, één stad, als een kade aan een haven. Het kan elke kade zijn, elke haven. Je ziet ze voorbijglijden, de mannen die je hebt bemind, de vrouwen die je hebt gekend. Maar eigenlijk gaat het om één leven, jouw leven.’ Ze stopte even en zei: ‘Ach, weggaan en nooit meer terugkomen.’ Ze keek lang naar buiten, het was waar ze waarschijnlijk in geloofde. Ik begreep haar niet. Ik heb haar amper gekend, buiten die schaarse momenten van verstandhouding, dat ik haar opzocht, op de fiets, de stad ontvluchtend, richting Amstelveen, door het Vondelpark, het Amsterdamse bos, de vliegtuigen boven mij, de roeibaan, het leven dat zich hier afspeelde door de bezoekjes aan mijn grootvader. Ik trof haar aan in een statelijk fauteuil, groen, meen ik, met haar krant, vergrootglas, het prachtige zilverkleurige haar dat in een symmetrische knot op haar hoofd prijkte. In de familie ging het rond dat ze piano had gestudeerd aan het conservatorium. Ik heb haar daar nooit over gehoord, ik stond er ook niet bij stil waarschijnlijk, en ik kon het haar ook niet meer vragen. Vaak denk ik, met een zweem van spijt, waarom deze prangende vragen mij destijds niet bezighielden, en waarom ik niet doorvroeg. Ik sprak met haar over gewone dingen, politiek, het leven in een verzorgingstehuis. Tot ze viel, gebroken heup, ziekenhuis en lamlendigheid, en haar overlijden. Statig zit ze achter de piano bij het huwelijk van mijn ouders. Hún ouders staan er triomfantelijk naast. Wat zou ze gespeeld hebben? Mijn overgrootmoeder Carolina Amalia Scheepens Toekamp Lammers. Ze was de moeder van mijn grootvader; hij was haar oudste zoon. Ik heb haar gekend, ik maakte meubels in de Jordaan, ik deed maar wat. Ze stelde mijn bezoek op prijs. Dat moet aan het begin van mijn opleiding zijn geweest, want ze sterft op 2 november 1983 op 93-jarige leeftijd. Misschien ook net vóór die opleiding, want na mijn diensttijd ben ik in Amsterdam gaan wonen. Als haar tweede dochter, de laatste van haar vijf kinderen, overlijdt op 18 augustus 2018, krijg ik een schriftje in handen. In hoekige, klassieke letters wordt een familiegeschiedenis ontrafeld, herinneringen van de familie Toekamp Lammers staat erboven. Ze gaan terug tot de 18e eeuw. ‘Weggaan en nooit meer terugkomen.’ 

Hoe pijnlijk is het menselijk tekort. Dat is het beeld dat uit de familiegeschiedenis vorm krijgt, aarzelend in eerste instantie, als een primaat die nog gebogen loopt en zich heel langzaam probeert op te richten, totdat het zich, mens geworden, ten volle toont, en het beeld in beslag neemt. Het beeld van het menselijk tekort dat zich op zoveel terreinen laat zien. Je zou bijna denken dat die betekenisvolle woorden die mijn overgrootmoeder ter berde bracht, aan het eind van haar leven, aan het eind van generaties, uit het raam kijkend naar het oneindige, niet op haar sloegen, maar op de mensheid in het algemeen. Het menselijk tekort als tegenpool van vooruitgang. De ‘condition humaine’. Nu, bijna een halve eeuw later, rijst er nog een ander beeld op uit die geschiedenis: dat begrijpen een belangrijk element is in de strijd tegen het menselijk tekort.

In de bocht van het Veerse Meer, daar waar het meer, met onderbreking van een weg en wat duinpannetjes, overgaat in de Noordzee, met op de achtergrond de Oosterscheldekering, trekt de donkere en regenachtige lucht voorbij en tovert een blauwe en lichtbewolkte hemel met wolken die allengs oplossen. Straffe wind, dat wel. Wij vinden het tijd voor een ‘bakkie pleur’, de duiding voor koffie van onze Vlaamse vrienden in Boekarest die ons daarmee om de oren willen slaan dat dialect niet een typisch Vlaams verschijnsel is. 

Daar staat dan toch een koffietentje, eigenlijk een mobiele bus, maar met een espresso apparaat. Echte koffie dus. We nemen er een amandelcroissantje bij, dat we zullen delen. Voor ons spelen wat Duitse families, maar voor de rest is het eindeloze strand dat Vrouwenpolder accordeert leeg. 

Nu zou u kunnen denken dat dit wat autobiografische schetsen zijn van een schrijver die kortstondig een bezoek brengt aan Zeeland, wellicht uit nostalgische motieven. Niets is minder waar. Het gaat mij om een betrekkelijk korte uitwerking van een idee. 

Het leven beweegt zich altijd maar weer, in een stroom van steeds terugkerende gewoontes en buitenissigheden. Maar soms is er een moment van onbeweeglijkheid, daar waar het leven zich even terugtrekt en paradijselijk wordt. Je zit met je koffie en hoort de wind en de ademhaling en het zachte kloppen van je hart. Zo zitten we met onze koffie aan het tafeltje met voor ons dat eindeloze strand. 

In mijn ooghoek beweegt zich een wat oudere vrouw, nat. Zeker net gezwommen, denk ik. Ze zit op twee meter afstand een beetje zijdelings naar ons te kijken, die twee figuren die wij zijn, die, om de hete maanden in Oost-Europa te ontvluchten, de koelte van de Zeeuwse stranden opzoeken. Spontaan nodig ik haar uit bij ons plaats te nemen – het aanbod dat zij met een klein spoortje van reserve aanneemt – en deel ik al snel de helft van mijn amandelcroissantje met haar. Ik zie haar aan voor een leeftijdsgenoot, maar ze is een aantal jaar jonger. Ze blijkt in het dorp te wonen, Vrouwenpolder. Er ontspint zich een aardig gesprekje tussen ons. ‘Zwemt u hier vaak?’ ‘Alleen als de gelegenheid zich voordoet.’ ‘Bent u op de fiets?’ ‘Nee, die ben ik verloren.’ Ik hoor in haar antwoorden meer dan er is. Dat is toch heel aardig; niet gelijk met dat wijsvingertje beschuldigend de (mogelijke) dief van je fiets aanwijzen, maar de ruimte overlaten voor andere scenario’s, even ‘geleend’ bijvoorbeeld. Zo keuvelt ons gesprekje voort, totdat de ‘pleur’ geledigd is, het amandelcroissantje veroberd. Mijmerend lopen wij weer over het strand met die onmetelijke lucht die even geen mensenbemoeienis tolereert. ‘Wat een vage vrouw’, hoor ik mijn vrouw zeggen. Ik blijf even stil. ‘Nee, wijs’, riposteer ik. Voordat we er erg in hebben manifesteert zich een andere kijk op de werkelijkheid, op de dingen tussen ons. Of eigenlijk niet tussen ons, maar voor ons. Je kunt zeggen: mijn vrouw is realist en kijkt met nuchtere ogen naar de rauwe werkelijkheid. Mensen worden niet mooier dan ze zijn. Je kunt zeggen: ik ben idealist en nieuwsgierig en laat door de werkelijkheid de verbeelding spreken. Mensen worden mooier. Mijn vrouw zag stoppels op haar kin. Ik had ze niet gezien. Mijn glas is half vol, zoals ze het zelf wel eens bondig formuleert. Beter is, samen hebben we een vollediger beeld van de werkelijkheid, juist door onze verschillen. 

Ik ben benieuwd of ze mijn verhaal onderschrijft, of dat ik ook in dit verhaal opgesloten zit. Een gemis dat ze weer naar Boekarest is. 

Mijn vriend schreef: ‘Niemand fronst zijn wenkbrauwen als een Rembrandt wordt onderhouden met grote professionaliteit, zorg en hoge (subsidie verslindende) kosten. Dat snapt iedereen. Waarom moet de klassieke muziek, deze oude, kunstzinnige kunstvorm het dan zo ontgelden?’ In het bericht reageert mijn vriend op de passages over klassieke muziek (een door de verteller ‘meelijwekkend relict’ genoemd) in het door hem overigens bewonderde boek Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer.

De klassieke muziek als metafoor voor de teloorgang van de Europese cultuur. Ik raakte betrokken bij het onderwerp toen mij door dezelfde vriend werd gevraagd pagina 512 van het boek van Pfeijffer nog eens te lezen. En er kwam nog een aanleiding bij. Stine Jensen schetst in het NRC van 14 februari jl. (Het is uit met Amerika) een beeld van een Europa met een ‘cultuur in overvloed om te reanimeren’. Want, zo schrijft Jensen, ‘die ligt, als we de magistrale roman van Ilja Leonard Pfeijffer Grand Hotel Europa als culturele leidraad nemen, aan de beademingsapparatuur.’ Europa heeft cultuur in overvloed om uit te kiezen. 

Ik kocht het fenomenale boek van Pfeijffer vrij snel na publicatie en inmiddels al behoorlijk wat jaren staat het boek op zolder fictie te zijn, net als een aantal andere boeken van dezelfde schrijver. Ondanks de bijna lyrische toon in het boek bij de capricci voor viool solo van Paganini, legt de schrijver een behoorlijke claim op een ‘continent dat meer historie heeft dan toekomst en dat volledig door zijn verleden wordt gedefinieerd en bepaald’ (p. 393 vierde druk). De klassieke muziek wordt daarin als pregnante metafoor ingezet. De verteller met de naam Ilja Leonard Pfeijffer heeft zich in Italië gevestigd en maakt notities voor een roman. We worden als lezer niet alleen deelgenoot gemaakt van deze notities, maar de verteller anticipeert op de lezer door hem in het boek aan te laten dringen op nog meer uitingen. Alsjeblieft meneer Pfeijffer, de ontboezemingen zijn particulier, maar ik hang aan uw lippen en wil het volledige verhaal, zo lijkt de lezer te denken. Een postmodernistisch verhaaltechnisch grapje dat met ons wordt uitgehaald.

Ik schreef een aantal jaar geleden, naar aanleiding van de laatste stuiptrekkingen van onze boekenclub: In Grand Hotel Europa keren niet alleen enkele thema’s uit La Superba terug, zoals het migratievraagstuk, de twee romans vertonen een vergelijkbare compositie en verteltechniek. In beide werken is het hoofdpersonage, dat tevens de verteller is, een Nederlandse schrijver met de naam Ilja Leonard Pfeijffer. Hij heeft zich in Italië gevestigd en maakt notities voor een roman. Die ‘notities’ krijgt de lezer te zien. Kenmerkend voor de vertelstijl zijn dan ook ironie en metafictie: de twee romans maken ons voortdurend duidelijk dat ze fictie, dat ze verhalen zijn. Sterker nog, ook de werkelijkheid zelf is opgebouwd uit fictie en verhalen. De fascinatie voor die problematiek maakt Pfeijffers werk verwant met het postmodernisme. Door de manier waarop hij het spel van fictie en realiteit combineert met maatschappij-betrokken onderwerpen, gaat hij echter tegelijk voorbij aan dat postmodernisme.

Pagina 512, met het funeste oordeel, wordt ingeleid door pagina 511. Er staan veel zinnen in die niet zover van de waarheid liggen. Ik noem er een paar: ‘De vernieuwende muziek van de Tweede Weense School en van Stravinsky uit het begin van de twintigste eeuw klinkt, hoewel ze inmiddels ook alweer ruim een eeuw oud is, nog steeds te modern in de belegen oren van het hedendaagse concertpubliek.’ ‘Als er iets symbool kan staan voor de ziel van Europa, dan is het wel de hedendaagse opvoeringspraktijk van klassieke muziek, die zich volledig concentreert op zo getrouw mogelijke heropvoeringen van meesterwerken uit het verleden.’ Niet helemaal onwaar, lijkt me. Op pagina 512 staat ook: ‘En als dit een concert voor Montebello was, wat het was, was het allemaal nog toepasselijker, omdat de beslissing hem te handhaven als majordomus een overwinning was van de romantiek en de nostalgie op de praktische toekomstgerichtheid van een prozaïsch en stijlloos heden, en precies zo klonk ook de muziek.’ Prozaïsch en stijlloos heden resoneert het nog een tijdje. Het lijkt erop dat we niet anders kunnen dan teruggrijpen naar de tijden van het romantische weleer. En dan komen inderdaad die zinnen over de klassieke muziek als ‘meelijwekkend relict, een mummie die tegen beter weten in aan het infuus wordt gehouden, omdat niemand durft te zeggen dat hij al meer dan een eeuw dood is.’ Ik hoef het niet op te nemen voor het hoofdpersonage (of voor mijn vriend), maar deze zinnen staan in relatie tot de thematiek van het boek. Juist door de meerduidigheid van het verhaal, de lyrische toon voor de capricci voor viool solo van Paganini, de overladen (en voorbije) cultuur tegenover een stijlloos (en consumentistisch) heden en misschien ook wel door het onlangs gehouden pleidooi van de schrijver voor het behouden van de universitaire opleiding Italiaans door juist een beroep te doen op onze cultuur. Het oude continent Europa dat in zijn voegen kraakt en gereanimeerd moet worden. Europa moet zichzelf hervinden en herpakken met een cultuur in overvloed. Om in de woorden van mijn vriend te bijven: het kwetsbare en intelligente kind moet zich weren tegen grote jongens met waffels. De metafoor voor de culturele oorlog in deze post-waarheidswereld. 

In het fotoboek Eye love you uit 1977 (Ed van der Elsken) vind ik de foto van ‘het vrijend paar in een tuin’, Edam (1970)’. De foto is veelzeggend. Je ziet een polder net achter de dijk, een oneindige, zonnige en onbewolkte Nesciaanse dag, waarin een man en vrouw vrijen op een blauw kleedje. Het stukje grond verleent vriendschappelijkheid aan een bruine schuur, waarvan de deuren uitnodigend openstaan, een woonwagen die de kijker vraagt zijn bezigheden te stoppen, plaats te nemen en het leven te vieren, én een gele kruiwagen, nonchalant neergezet op het levensbed van aromatische kruiden en grassen. Op de weg net achter de dijk rijden twee mensen onwetend en eenzaam op een scooter, onwetend van de gastvrijheid die achter de schuur ons als kijkers door Van der Elsken gegund is. Een vrijend paartje in het gras als toevallig (waarschijnlijk niet voor hen, of misschien ook wel) symbool voor de ‘vrije liefde’, die eind jaren zestig populair is als onderdeel van de seksuele revolutie. 

Geschiedenis blijft een geconstrueerd verhaal achteraf en zodoende zijn foto’s wellicht de enige betrouwbare, objectieve bron. Daar is echter veel op af te dingen. Ook foto’s zijn tot stand gekomen tijdens momenten die ertoe deden; fotograferen was een particuliere, toch best dure en weinig frequente bezigheid. Op bijzondere momenten en tijdens vakanties werden na enig instellen en nadenken foto’s genomen, die dan ontwikkeld moesten worden in een fotozaak. Na lang wachten kreeg je mooie envelopjes met glanzende afbeeldingen, waarin weer voor even de vakantie of het familie-uitje kon worden herbeleefd. (En hoe verschillend met hoe we nu te pas en te onpas elk huiselijk hoogtepunt vereeuwigen op onze iPhone, alsof het hiernamaals vraagt om een goed gedocumenteerd maar bovenal fascinerend bestaan.) 

Wat is nu de relatie tussen de foto van Van der Elsken en de werkelijkheid die op dat moment door hem is vastgelegd? De vraag wordt me ingegeven door het fotootje van mijn overleden vader op het dressoir in de huiskamer. Wat is de relatie tussen de foto waarop hij zo stralend in zijn slobbertrui staat en zijn bestaan, nu hij niet langer een werkelijkheid is die op zichzelf bestaat. Ik zal mijn vader nooit meer terugzien. De werkelijkheid die Van der Elsken met ‘het vrijend paar in een tuin’ ons wil geven, geënsceneerd of niet, deze Nesciaanse dag in Edam, is vergeven, is tussenstation en eindbestemming geworden. Laat ik verhelderen. Dat vrijend paartje, op die plaats, in dat gras, is getransformeerd in een symbolische werkelijkheid. De werkelijkheid van de foto is niet langer een werkelijkheid die voorhanden is. Zo gaat dat met een foto. De symbolische werkelijkheid van dat eeuwige Nesciaanse beeld van landelijkheid is niet langer meer een werkelijkheid die op zichzelf bestaat, maar die geheel en al afhankelijk is van symbolen die naar het beeld verwijzen en het beeld kunstmatig in leven houden. De afhankelijkheidsrelatie die tussen symbool en het landschap bestond toen het nog daar was, is in en door het symbool fundamenteel gewijzigd. Symbolen zijn niet langer afhankelijk van de werkelijkheid waarvoor ze staan, de werkelijkheid (in casu dat landschap Edam in 1970) is afhankelijk van symbolen. Het landschap overleeft zijn eigen einde enkel en alleen doordat het voortleeft in en door symbolen. Het landschap leeft voort in zijn naam en zijn foto. Symbolen zorgen als het ware voor een kunstmatige beademing. Het landschap dat Van der Elsken ons laat zien, het vrijend paartje, de bruine schuur, de gele kruiwagen, is een louter symbolische werkelijkheid geworden, en daarin lijkt het nu meer dan ooit boven tijd-ruimtelijk, eeuwig zo u wil. Teken van het goddelijke.